Неліктен Қазақстанда коммуналдық қызметтер мен отынның бағасы өсуде

Zakon.kz. hесми сайтта орналастырылған ақпарат бойынша

Энергетика саласындағы тұрақты жағдайды сақтау үшін кейде бағаны ұстап тұру әдісі қолданылады. Бірақ бұл белгілі бір кезеңде ғана тиімді, тұрғындардың қаржылық жағдайын қысқа мерзімге қолдауға көмектеседі. Тұтынушылар үшін бағаның өсу мәселесін қалай шешуге болады.

Ranking сарапшыларының пікірінше, мүмкін болатын тәуекелдер мен салдарды ескермей, тек қана осы шарамен шектелмеу керек. Демек, нәтижесінде одан да көп төлеуге тура келеді, ал жағдай бақылаудан шығып кетуі мүмкін. Еліміздің бірнеше өңірінде қатты аяз кезінде ЖЭО-дағы апат салдарынан азаматтардың тоңуының қауіпті жағдайдың салдарын қазақстандықтар қазірдің өзінде сезінді.

Елімізде электр желілерінің айтарлықтай тозуы байқалады. Энергетика министрлігінің басшысы Болат Ақшолақовтың сөздері осыған дәлел – Қазақстан бойынша электр желілерінің орташа тозуы 66%-ды құрады. 2022 жылы технологиялық бұзушылықтар саны 2021 жылмен салыстырғанда 183 жағдайға өсті. Өңірлік электр желілері компанияларындағы тозудың орташа деңгейі 90%-ға дейін жетіп отыр.

Коммуналдық желілердің тозуының жоғары деңгейі көптеген апаттарға әкелетіні анық. Ал жылу желілерін ауқымды жөндеу және жаңғырту үшін ауқымды күрделі салымдар қажет. Бұл туралы премьер-министр Смайылов мәлімдеді.

Бұл ретте еліміз энергиямен жабдықтау саласы 2015 жылға дейін жұмыс істеген «тарифті инвестицияға айырбастау» моделіне қайта оралады. Сол кезде шекті тарифтер электр станциялары игеруі міндетті болып табылатын болашақ инвестициялық салымдарды есепке алды.

Жанар-жағармай материалдары саласында да осындай жағдай байқалады. Бірақ 2023 жылдың сәуірінен бастап Қазақстанда жанар-жағармай материалдарының (ЖЖМ) шекті бағасы көтерілді.

«Бағаның өсуі жанар-жанармайдың толық тапшылығын болдырмау және жаппай қайта сату үшін көршілес елдерге шығарылатын ЖЖМ-нің бағасы арасындағы айырмашылықты азайту қажеттілігінен туындады. Яғни, бағаны ұстап тұруға байланысты Қазақстаннан шыққан отын бірнеше жылдар бойы сыртқа шығарудың небір схемалары мен контрабанданы ескере отырып шығарылған, ал біздің МӨЗ іс жүзінде, көршілер мен өзге елдердің жүк тасушыларын және контрабандашыларды жабдықтап отырған, - деп атап өтті басылым сарапшылары. 

Мамандардың айтуынша, бағаны ұстап тұрудың орнына халықтың табысын арттыру қажет. Бұл туралы бірнеше рет айтылды және біз ағымдағы жылы қалыптасқан жергілікті дағдарыстық жағдай туралы емес, елдегі саланың жүйелік проблемасы туралы айтып отырмыз.

Сонымен қатар, коммуналдық желілердің проблемалары басқа да өзара тығыз байланысты салаларда да проблемаларды тудырады. Мысалы, Beeline Қазақстан статистикасы бойынша ұялы байланыстың жаппай оқиғаларының 70% электр энергиясының апаттық өшірулерімен байланысты. Көбінесе инфрақұрылымның нашар жағдайы базалық станцияны уақытында іске қосуға мүмкіндік бермейді.

Бұл ретте телекоммуникация секторы коммуналдық қызметтер саласына қарағанда инвестициялық портфельді үнемі арттырып отырады. Мәселен, ағымдағы жылдың қаңтар-наурыз айларында ақпарат және байланыс сегментіндегі капитал салымдарының көлемі 24,3 млрд. теңгеге жетті – 2022 жылдың қаңтар-наурызбен салыстырғанда бірден 59,8%-ға өсті.

«Жалпы, 2022 жылы сектордағы инвестициялар көлемі 2021 жылмен салыстырғанда 39,1%-ға өсіп, 178,9 млрд теңгені құрады. Сонымен қатар, 2020 жылы локдаун мен пандемияға байланысты телекоммуникация мен оған түскен жүктемінің рөлі жаһандық ауқымда кеңейді, ал операторларға жедел түрде инфрақұрылымға салым салуға тура келді, оның 27% өсімі де байқалды», - делінген басылым материалында.

Ауқымды инвестициялар тұрақты және жоғары жылдамдықтағы мобильді интернетті дамытуға бағытталады, инвестициялар негізінен 3G интернет желілерінен 4G-ге көшуге және жаңа 5G желісін құруға жұмсалады. Сонымен бірге секторға инвестицияларды операторлар өз қаражаттарынан салады.

Егер коммуналдық желілер (жылу, электр, сумен жабдықтау) үшін негізгі проблема жүктемелердің ұлғаюы емес, олардың жағдайы болса, онда ақпарат және байланыс саласында бірінші кезекте желіге жүктеменің елеулі өсуі байқалады. Мұндай деректер Beeline Қазақстан және Kcell/Activ байланыс операторларының есептерінде келтірілген.

«Beeline компаниясының 2022 жылдың төртінші тоқсанында бір пайдаланушыға шаққандағы мобильді интернет трафигінің орташа көлемі 16,8 Гб құрады, өткен жылдың ұқсас кезеңімен салыстырғанда бірден 19,2%-ға көп. Kcell/Activ-те бір пайдаланушыға шаққандағы трафиктің орташа көлемі 2022 жылдың үшінші тоқсанында 13,4 ГБ құрады, бір жылдағы өсім – 9% құрады, – делінген статистикалық мәліметтерде.

Бұл ретте Қазақстанда бір пайдаланушыға шаққандағы трафикті тұтыну әлемдегі орташа тұтынудан едәуір жоғары: GSMA Intelligence (бүкіл әлем бойынша 95 байланыс операторы) деректері бойынша 2022 жылдың төртінші тоқсанында бір пайдаланушыға шаққандағы трафиктің орташа көлемі 12,1 Гб құрады – 2021 жылдың ұқсас кезеңімен салыстырғанда 18,8%-ға көп.

Телекоммуникация секторына инвестициялар көлемінің ұлғаюына байланысты саланың негізгі көрсеткіштері айтарлықтай өсті. Speedtest мәліметтері бойынша, елдегі мобильді интернеттің орташа жылдамдығы 2023 жылдың наурызында 24,9 Мбит/с құрады, бұл 2022 жылдың наурызымен салыстырғанда 32,9%-ға жоғары.

Айта кетейік, көршілес Орталық Азия елдерін қарастыратын болсақ, Қырғызстанда мобильді интернеттің орташа жылдамдығы 23,7 Мбит/с, Өзбекстанда – 17,8 Мбит/с, Түрікменстанда – 16,1 Мбит/с, Тәжікстанда – 9,2 Мбит/с құрады.

Мобильді интернет жылдамдығы өскен жағдайда байланыс операторлары барлық үлкен аумақтарды 4G және 5G желілерімен қамту бойынша жұмысты жалғастыруда. Айта кету керек, ұялы мұнараларды модернизациялауға арналған жабдық шетелде сатып алынады, сәйкесінше доллар құнының өсуі сектордағы күрделі шығындарға айтарлықтай әсер етеді.

Шығындардың өсуіне жанар-жағармайдың қымбаттауы да, ұялы байланыстың тұрақты жұмысы тәуелді болатын электр энергиясына тарифтердің өсуі де әсер етеді. Осыған байланысты Қазақстанда көтерме сатып алушылар үшін уақытпен байланысты жаңа тарифтер енгізуге ниетті. Баға белгілеуде байланыс сапасына тікелей әсер етпейтін миллиардтаған айыппұлдар да рөл атқарады.

Сонымен қатар, түпкі тұтынушы үшін Қазақстандағы мобильді интернеттің құны әлемдегі ең төмен бағалардың бірі болып табылады. BroadbandChoices.co.uk. сарапшылары Интернетке қолжетімділік индексіне (Internet Accessibility Index) жүргізген зерттеу бойынша 2022 жылы Қазақстанда 1 Гб мобильді интернеттің құны орта есеппен 80 АҚШ центін құрап, еліміз 164 елдің арасынан сегізінші орын алуға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, зерттеуде атап өтілгендей, Қазақстан Орталық Азиядағы ең озық телекоммуникациялық секторлардың біріне ие.

«Осы факторлардың барлығы – операторлардың жоғары инвестициялық салымдары, желінің ауқымдылығы, ең төменгі бағалар болған жағдайдағы тұтынудың өсуі және телекоммуникациялық компанияларының шығындарын арттыратын инфляцияның жалпы деңгейі байланыс секторындағы тарифтердің қажетті және сөзсіз өсуін көрсетеді. Әйтпесе, ұялы желілердің үздіксіз жұмысы туралы, әсіресе жылдамдықтың жоғарылауы және қамтудың өсуі туралы айтудың қажеті жоқ. Демек, коммуналдық желілердегі жағдайға ұқсас тағы бір проблеманың туындау қаупі бар», - дейді сарапшылар.

Наурыз айының соңында Қазақстанның Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі байланыс қызметтерін көрсету қағидаларын өзгертті. Жаңа қағидалар бойынша, 61-параграфқа сәйкес, байланыс операторы тарифтік жоспарға, сондай-ақ тарифтік жоспардың басқа да шарттарына енгізілген қызметтер көлеміне өзгерістер енгізе алмайды.

Сайып келгенде, тәжірибе көрсеткендей, бұл пайдаланушы үшін мынаны білдіреді: байланыс қызметтері бағасының өсуі сөзсіз. Бірақ бұрын операторлар тарифтің қымбаттауымен бір мезгілде абоненттерге Гб трафикті немесе баға қымбаттауының орнын толтыру үшін тегін сөйлесу минуттарын ұсынатын. Сарапшылардың пікірінше, тұтынудың өсуін ескере отырып, мұндай әрекеттер шынымен ақталды.

Айта кету керек, бұрын пайдаланушы жақсартылған өнімді жаңа бағамен ала алатын. Енді ол, басылымның пікірінше, қызметтердің дәл сол көлеміне тек бағаның өсуін ғана ала алады. Егер өзгерістер пайдаланушылардың құқықтарын қорғау мақсатында енгізілген болса, онда бұл шара өте күмәнді болады.

Дереккөз: https://www.zakon.kz/6394703-pochemu-rastut-tseny-na-kommunalnye-uslugi-i-toplivo-v-kazakhstane.html